محمد سعيد جانب اللهى

35

پزشكي سنتى و عاميانه مردم ايران با نگاه مردم شناختى ( فارسى )

گوشت گوسفند پشمينه گرم است ، بز و گاو سرد است ، شتر گرم درجهء سوم است ، سردىها در درجهء چهارم تبديل به سم مىشوند و مىكشند . گرمىها نيز گاهى در درجهء چهارم كشنده‌اند ، زيرا خون را بيش از حد رقيق مىكنند ( تحقيقات ميدانى مؤلف ) . در جدول شماره چهار خوراكىهاى متعلق به هر دستهء اصلى ( A 1 . . . A , B , C , D ) . درجه‌بندى شده است . به اين معنا كه ميزان سردى و گرمى خوراكىهاى هر رديف يكسان است . در حقيقت هنگامى كه خاصيتى را به خوراكىاى نسبت مىدهند ، چندين تقابل را در نظر مىگيرند كه برخى از آن‌ها آشكار است و برخى ديگر پنهان . اين تقابل‌ها عبارتند از : الف - رطوبت : ملاكى است كه به واسطهء آن ، دسته‌اى از خوراكىهايى را كه ارزش غذايى بالايى دارند ، نيز سرد تلقى مىكنند . به اين ترتيب برنج ، گوشت گاو و گوساله و لبنيات به نظر فارس‌ها از جملهء اين خوراكىها هستند ، در اين نظام طبقه‌بندى غذايى كه مرطوب باشد ، طبعا سرد هم هست . از طرف ديگر اين ملاك باعث مىشود كه ميوه‌هايى با خواص انرژىزايى مشابه را در دو دسته مختلف بگنجانند مثلا هندوانه كه مرطوب است ، سرد تلقى مىشود ، اما گرمك كه خشك است در دستهء گرم قرار مىدهند . ب - مزهء خوراكى : غذاهاى شيرين و تند را معمولا گرم و غذاهاى ترش را سرد مىدانند . ج - رنگ خوراكى : در مواردى به كار مىآيد كه مادهء خوراكى به رنگ‌هاى گوناگون وجود داشته باشد و تميز دادن آن‌ها آسان باشد ، مثلا كدو تنبل اگر قرمز باشد ، در دستهء گرم و اگر زرد باشد ، در دستهء سرد قرار مىدهند . د - جنس : در مواردى كه با حيوانات سروكار دارد ، غالبا ملاكى براى تبعيض و تفكيك به شمار مىآيد . مثلا مرغ ، خروس ، گوسفند و ميش به ترتيب گاهى سرد و گاهى گرم تلقى مىشوند ، اما هرگز هم‌تراز نيستند ، سن حيواناتى كه گوشت آن‌ها مصرف مىشود ، نيز ملاك تمايز است ، گوشت حيوانات جوان را سردتر از حيوان بالغ مىدانند . وجود تقابلى ديگر نيز ممكن است ، در اين نظام وارد شود كه به پيچيدگى ضوابط سردى و گرمى بيفزايد ، از جمله طبيعى يا مصنوعى بودن خوراكى ، مثلا آجيل را كه تركيباتى شيميايى به آن اضافه مىكنند ، گرم‌تر از شيرينىهايى تلقى مىكنند كه از مواد اوليهء طبيعى درست شده است . بنابراين نظام گرم و سرد بر مبنايى چندبعدى استوار است كه خودآگاه يا نيمه‌خودآگاه هستند و باهم تداخل دارند ( همان : 130 ) . دسته‌بندى گرم و سرد بيش از هر چيز در زمينهء بيمارىها و بهداشت ، عمل مىكند . در واقع كل اين نظام بر پايهء نظريه‌هاى طب اخلاط استوار است كه از بقراط و جالينوس به‌جا مانده است . اين